İstiklâl Marşı’nın yazarı ve büyük şahsiyet M. Akif Ersoy’un yurda döndüğünde Yedigün Gazetesi Muhabiri ile yaptığı röportajı okuduğunuzda Cumhuriyetin sahip aramadığını siz de hissedeceksiniz… Türk edebiyatına son devrin çok güzel şiirlerini hediye eden büyük şair Mehmet Akif vatandan on bir senelik bir ayrılıktan sonra tekrar aramıza kavuştu. Fakat İstiklâl Marşı’nın millî his, millî heyecan ve millî şiir mey- dana getiren bu büyük şairi Akif yurda hasta döndü. Şimdi hastanede tedavi altındadır. Yedigün muharriri Akif’le konuştu. Onun yurttan ayrı yaşadığı günlerdeki hatıralarını, intihalarını topladı. Günün birinde sessiz sedasız yola revan olarak, vatan ufuklarını aşan şair Mehmet Akif, tam on bir yıl süren bu uzun seferin sonunda, işte bembeyaz bir hastane odasının, bembeyaz bir yatağında solgun, mecalsiz ve bitap yatıyor. Başucundaki sandalyeye oturdum. Ak kılların çerçevelediği bu sapsarı yüze, bu gevşemiş, sarkmış çizgilere, bu yorgun ve dalgın gözlere bakıyorum, zaman denen şeyin kudretini, hayat denen efsanenin sırrını bilmek istiyorum, sonra, yavaşça soruyorum. - Özledin mi bizi üstat?… Dudaklarını hiç kıpırdatmasaydı, hiç ses çıkarmasaydı bile, bu zehir gibi gülümsemesiyle her şeyi söylemiş olurdu. - Özlemek mi oğlum.. Özlemek mi?… Bu acının büyüklüğünü bir daha kendi içinde görmek ister gibi gözlerini yumdu, sonra, kesik kesik konuştu: -Mısır’dan üç gecede geldim.Bu üç gece,otuz asır kadar uzun sürdü…Orada on bir yıl kaldım..Fakat bir an oldu ki, on bir gün daha kalsaydım, çıldırırım.. - Hasret… Kupkuru dudaklarından kendi gibi solgun bir ses sızıyor: -… Çok acı… - Ya kavuşmanın sevinci? - Onu sorma oğlum.. Onu ben kendi kendime bile soramıyorum… Ancak yazık ki vapurdan çıkar çıkmaz, yatağa düştüm, hiçbir şey göremedim. - Ve kendi kendine söylüyor: -Cennet gibi yurdumdayım ya… Çok şükür.Hastalığı akla geliyor; - Karaciğerim, dalağım şişmiş, geldik, yattık burada. Müşahede altına aldılar, bakalım ne olacak?. Eski hatıralarını deşiyorum. Millî Mücadele’nin ilk günlerinde Ankara istasyonunda karşılaşışımızı hatırlıyorum. Evet.. diyor, İstanbul’dan, mücahede aleyhine fetva çıktığı gün ayrılmıştım. Üsküdar’dan araba ile şimdi ismini hatırlamadığım bir köye gittik, oradan “Cuma”yı tuttuk. O zaman Adapazarı’nda karışıklık lar vardı, kenarından geçtik, kâh öküz arabalarıyla, kâh beygirlerle Lefke’ye geldik ve trenle Ankara’ya ulaştık… Ankara… Yarabbi ne heyecanlı, helecanlı günler geçirmiştik… Hele Bursa’nın düştüğü gün… Ya Sakarya günleri… Fakat bir gün bile ümidimizi kaybetmedik, asla ye’se düşmedik. Zaten başka türlü çalışılabilir miydi? Ne topumuz vardı, ne tüfeğimiz… Fakat imanımız büyüktü.” Yorgun, susuyor.. - İstiklâl Marşı’nı nasıl yazdınız? Yavaşça yatağında doğruluyor, yastıklara yaslanıyor, sesi birden canlanıyor: - Doğacaktır, sana vaat ettiği günler hakkın!.. Bu, ümitle, imanla yazılır. O zamanı düşünün… İmanım olmasaydı yazabilir miydim. Zaten ben, başka türlü düşünüp, başka türlü yazanlardan değilim. Bu, elimden gelmez. İçimde ne varsa, bütün duygularım yazılarımdadır… Şu var ki,”İstiklâl Marşı”nın şiir olmak üzere bir kıymeti yoktur. Ancak tarihî bir değeri vardır.” Ve, gözleri,yemyeşil Şişli sırtlarında, dilinde bir dua gibi aynı nağme titriyor: Kim bilir belki yarın, belki yarından da yakın. -Ya büyük zafer üstadım.. O anda ne duydunuz? Kalbi durmuş gibi sarsılıyor, sonra bir anda yeni- den canlanmış gibi,nereden geldiği bilinmez bir ışık- la gözlerinin içi gülerek: - Ah… diyor: Ve bir lâhza bırakıyor kendini bu eşsiz sevincin koynuna… Dalıyor.. Ve, sesinin ta içten dudaklarına dökülüşünü seziyorum: - Allah’ım ne muazzam zaferdi o!.. Ortalık hercü-merç oldu…Beş altı saat içinde bir başka dünya doğdu. Tekrar gözlerini: yumuyor : -Ve biz, mest olduk!.. -O zaman bir şey yazmadınız mı? -Artık benim ne düşünecek, ne duyacak, ne yazacak, hatta ne yaşayacak takatim kalmıştı.. Bizim dilimiz tutulmuştu.Ordu,bizzat yazıyordu. Üstadı ziyarete gelenler, görüşmemize ikide bir de fasıla veriyorlar. Hastabakıcı hemşirenin getirdiği yemek tepsisi odayı bir parça boşaltıyor, şimdi, o, ağır ağır çorbasını içerken bir yandan da benimle konuşmak nezaketini gösteriyor: -Mısır’da nasıl vakit geçirdiniz? - Kahire’nin yirmi beş kilometre cenubunda Helvan vardır. Sakin asude bir köşedir. Orada oturdum. Zaten, tab’an münzevi bir adamım. Gürültüyü sevmem. İstanbul’da iken de böyle idim. Mısır’da da Darülfünun işi çıkıncaya kadar Helvan’da yaşadım. Son zamanlarda Kahire’ye indim. - Sevdiniz mi Mısır’ı? -Var, güzel tarafları var… Bilhassa kışın… hoş yazın da, sıcak iklimlerde bulunduğum için muzdarip olmazdım. Orada sıcak da sürekli değildir, evler de ona göre yapılmıştır. En sıcak günlerde odaların harareti yirmi sekiz, otuzdan fazlaya çıkmaz… Fakat bir yaz günü İstanbul… Bu doğup büyüdüğüm, bütün dostlarımın yaşadıkları İstanbul, hele Boğaz gözlerimin önüne gelince… - Mısır’ da neler yazdınız? Geçmişten adam hisse kaparmış… Ne masal şey! /Beş bin senelik kıssa yarım hisse mi verdi? /Tarih’i “tekerrür” diye tarif ediyorlar; /Hiç ibret alınsaydı, tekerrür mü ederdi? Ve üstadın Helvan’da yazdığı “Firavunla Yüz Yüze”sinden şu son parçayı alıyorum: Bileydin, ey koca Mısır’ın ilâhî üryanı! /Mezara, heykele ait bütün bu velveleler/ Bekan için mi hakikat? Meramın oysa, heder:/ Evet, bütün beşerin hakkıdır beka emeli/ Fakat bu hakkı ne taştan, ne leşten istemeli! - Kolay mı yazarsınız? Dudaklarına götürdüğü bardağı yana çekerek: -Hayır!., diyor. Ve suyunu içtikten sonra, devam ediyor: -Çok uğraşırım.. Epeyi çalışırım.. Mevzuu uzun boylu kafamda işlerim… nihayet kâğıt ü/erine naklederken de hayli yorulurum. - Zevklerinizi sorabilir miyim üstadım? Hafifçe gülümsüyor. Ve “zevk” diye dünyada bir şey var mı der gibi yüzüme bakıyor: - Zevk mi?. Benim zevklerim mi?. Eğer sevdiği eserleri okumak, hoşlandığı mevzuları yazmak için uğraşmak, nihayet düşünmek, yapayalnız, bir köşeye çekilerek, sessiz sedasız düşünmek bir zevkse.. Eh benim de zevklerim var demektir. Çorbasından başka bir şeye el sürmeyen şaire, hastabakıcı hemşire, yalvaran bir sesle öteki yemekleri gösteriyor: -Siz yorulmayın, ben vereyim.. - Yiyemeyeceğim.. -Bir parça sütlâç.. -Mümkün değil.. Rica ederim ısrar etmeyin… Ve bana dönüyor:  Eskiden beri yemekle başım hoş değildir… Sigara da içmem… Şimdi doktorlar zorla ye, deyip duruyorlar… Zorla ne olur ki, yemek yenebilsin? Tekrar yatağına geçince, ben de vedaya hazırlanıyorum. Ve ayak üstünde soruyorum: - Neler yazacaksınız? - Biraz kendime gelirsem, yazacak şeylerim hazır.. Eliyle birkaç defa başına vuruyor: - Var kafamda hazırlanmış mevzularım.. - Ya en son yazınız? - Mısır’da geçen sene bir resmimi çekmişlerdi. Güneşli bir hava idi, gölgem de upuzun, kumlarda duruvordu. Bu resmin altına şöyle yazmıştım: Hepsi göçmüş, hani yoldaşlarının hiç biri yok Sen mi kaldın yalnız, kafileden böyle uzak Postu sermekse meramın yola, serdirmezler Hadi, gölgenle beraber silinip gitmene bak. Ve kupkuru kaim dudaklar birbirine yapışıyor…  “RUHUN ŞAD OLSUN YÜCE İNSAN”   Ömer YALÇIN

 

 

 

 

Mehmed Âkif, “Safahat” ın “Âsım” bölümünde haksızlıklar karşısındaki duruşunu, tavrını açık ve çarpıcı mısralarla dile getirir. İşte üzerinde önemle durulması gereken şiir:

“…
Zulmü alkışlayamam, zâlimi aslâ sevemem;
Gelenin keyfi için geçmişe kalkıp sövemem
Biri ecdâdıma saldırdı mı, hattâ boğarım…
-Boğamazsın ki !
-Hiç olmazsa yanımdan koğarım.
Üç buçuk soysuzun ardında zağarlık yapamam;
Hele hak nâmına haksızlığa ölsem tapamam.
Doğduğumdan beridir âşıkım istiklâle,
Bana hiç tasmalık etmiş değil altın lâle
Yumuşak başlı isem, kim dedi uysal koyunum?
Kesilir, belki, fakat çekmeye gelmez boyunum.
Kanayan bir yara gördüm mü yanar tâ ciğerim,
Onu dindirmek için kamçı yerim, çifte yerim.
Adam aldırma da geç git, diyemem, aldırırım.
Çiğnerim, çiğnenirim, hakkı tutar kaldırırım.
Zâlimin hasmıyım amma severim mazlûmu…
İrticâın şu sizin lehçede ma’nâsı bu mu?
… "

Mehmet Âkif, ümmetin derdiyle dertlenmiş bir insan. Yazdığı şiirlerde yaşanan acılar, yenilgiler, yoksulluğumuz ve umut dile gelir. “Safahat”ta yer alan her bir şiirde devrin halleri adeta kelimelerle resmedilir.

Mehmed Âkif, çözümde görev alan, çözüm üreten mütefekkir-şairdir. Duydukları, gördükleri kısaca yaşadıkları karşısında kayıtsız kalmamıştır. Yaşadığı dönemde olup bitenler, esere taşınmış, üzerinde düşünülmüş ve dersler çıkarılmış. Şiirini ‘samimiyet’ ve ‘gerçekçilik’ üzerine kurmuştur diyebiliriz.

“Hayır, hayâl ile yoktur benim alışverişim…
İnan ki her ne demişsem, görüp de söylemişim.
Şudur cihanda benim en beğendiğim meslek :
Sözün odun gibi olsun, hakikat olsun tek”

Bir ömür inandığı gibi yaşama çabasında olmuş. Eşref Edip, Mehmed Âkif’in bu yönünü şöyle ifade eder: “Âkif, sadece bir köşeye çekilip düşündüklerini ve duyduklarını yazmakta kalan bir şair değildi. Aynı zamanda doğru bildiği şeyleri yapmaya çalışan; hareketlerini samimi duygularına uygun düşürmeye uğraşan bir cemiyet adamıydı.” Eserleri ile hayatını karşılaştırdığımız zaman şunu açıkça görüyoruz: Mehmed Âkif, izzetli bir duruşu olan şahsiyettir.

“Zulmü alkışlayamam, zâlimi aslâ sevemem;
Gelenin keyfi için geçmişe kalkıp sövemem…”

Bu iki mısra yaşanan haksızlıklar karşısında bir cevap hükmündedir. Şair haksızlıklar karşısında susmayacağını beyan ediyor. Mehmed Âkif dindar bir şahsiyetti. Müslümanca düşünmeyi ve müslümanca yaşamayı ilke edinmişti. Mehmed Âkif’in zulme karşı oluşundaki kaynağı, hareket noktası Kur’an-ı Kerim ve Peygamber Efendimiz’in(s) sünneti idi. Rabbimiz buyuruyor: “Zalimlere meyletmeyin, sonra size ateş dokunur. Sizin Allah’tan başka dostlarınız yoktur. Sonra yardım olunmazsınız” ( Hud Suresi 113). Peygamber Efendimiz(s) buyuruyor: “Kim, zalime yardım ederse Allah o zalimi ona musallat eder.”

Zulmü asla desteklemeyeceğini, zalimleri asla sevmeyeceğini açıkça duyuruyor şair. “Gelenin keyfi için geçmişe kalkıp sövemem” mısrası ile hakkın, hakikatin yanında olacağını ifade ediyor.

“Biri ecdâdıma saldırdı mı, hattâ boğarım…
-Boğamazsın ki !
-Hiç olmazsa yanımdan koğarım.
Üç buçuk soysuzun ardında zağarlık yapamam;
Hele hak nâmına haksızlığa ölsem tapamam.”

Bu mısralarda öfke belirgin. Şiirin bu kısmındaki karşılıklı konuşmalar(muhavere) ile tavır alış, karşı duruş daha bir ete kemiğe bürünüyor. “Biri ecdâdıma saldırdı mı, hattâ boğarım…” mısrası bize Mehmed Âkif ile Tevfik Fikret arasındaki kavgayı da hatırlattı. Tevfik Fikret, “Tarih-i Kadim” ve “Tarih-i Kadime Zeyl” isimli şiirlerinde mukaddesatımıza açıkça saldırır. Mehmed Âkif bu çirkin saldırıya başka bir şiirinde şöyle cevap verir:

“ Şimdi Allah’a söver…Sonra biraz bol para ver
Hiç utanmaz, protestanlara zangoçluk eder ! “

Şairin kötülük odaklarına karşı söyleyecek sözü var. Her ne pahasına olursa olsun susmayacağını beyan ediyor. Sonra bu tavrın açıklaması, arka planı dile getiriliyor:

“Üç buçuk soysuzun ardından zağarlık yapamam…
Hele hak namına haksızlığa ölsem tapamam
Doğduğumdan beridir âşıkım istiklâle,
Bana hiç tasmalık etmiş değil altın lâle”

Bu bölümde bağımsızlık, özgürlük düşüncesi de işleniyor Mehmed Âkif, “istiklâl” kavramını her dem yüreğinde taşıyordu. “Mehmed Âkif , kelimenin tam anlamıyla “istiklâl” şairidir. İstiklâl mücadelemizin ruh cephesinde, maneviyat cephesinde gösterdiği gayretlere tarih tanıklık etmiştir. Birlik ve beraberliğin sağlanması, düşmana karşı savaşılması hususunda yazıları, şiirleri ve vaazları ile hizmet vermiştir. İstiklâl marşımızda özellikle vurgulanan bir mısrâ vardır. Şiirde tekrar edilir: “Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklâl”. Bu mısra veciz anlatımın doruğundadır. Başarmak için, zafere ulaşmak için önce inanmak gerekiyor. Sonrası destanî bir mücadele ile kazanılan bağımsızlıktır. “Bana hiç tasmalık etmiş değil altın lâle” mısrasında geçen “altın lâle” tabiri boyuna vurulan zincir anlamına gelmektedir.

İstiklâl Marşımızda geçen “Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım; / Hangi çılgın bana zincir vuracakmış şaşarım” mısralarında da aynı anlam başka bir söyleyişle anlatılmıştır.

“Yumuşak başlı isem, kim dedi uysal koyunum?
Kesilir, belki, fakat çekmeye gelmez boyunum.”

Hiç kimse beni kendisine kul, köle edemez; beni keyfince yönetemez anlamı burada yüksek sesle dillendiriliyor. İtirazlarım karşısında belki beni susturmak istersiniz hatta öldürmek istersiniz beni ama istediğiniz yöne sevk edemezsiniz. Sizin yanınızda değilim nidasıdır bu. Doğru bildiğini söyleme kararlılığı bir kez daha
vurgulanmaktadır. İzzetli yaşamanın yolu, gerektiğinde ‘hayır’ diyebilmekten geçer. Yerinde ve zamanında tavır almak, meydanı kötülük odaklarına bırakmamak adına önemlidir. Yoksa dokunmaz sanılan yılan(lar), bir gün olur dokunur. İşte o vakit, her şey için çok geç olabilir. Zira yapılması gerekenler zamanında yapılmamıştır.

“Kanayan bir yara gördüm mü yanar tâ ciğerim,
Onu dindirmek için kamçı yerim, çifte yerim.
Adam aldırma da geç git, diyemem, aldırırım.
Çiğnerim, çiğnenirim, hakkı tutar kaldırırım.
Zâlimin hasmıyım amma severim mazlûmu…
İrticâın şu sizin lehçede ma’nâsı bu mu?”

Bu mısralarda şairimiz acıma, merhamet duyguları ile ön plandadır. Kimsesizleri, mazlumları koruma gayretinde olduğunu görüyoruz. Mehmed Âkif “Safahat”ta yer alan diğer şiirlerinde de bu duyguyu sıkça işler. “Küfe” şiirinde çocuk yaştaki Hasan’ın acıklı hikâyesi anlatılır. “Seyfi Baba” şiirinde fakir Seyfi Baba’nın perişan hali, yoksulluğu, kimsesizliği anlatılır. Şair, Seyfi Baba’ya yardım etmek ister ama ne hazindir ki onun da cebinde parası yoktur. Yaşanan bu hali yüreğimizi sızlatan bir mısra ile ifade eder: “Ya hamiyyetsiz olaydım, ya param olsa idi.” Gerçekçi bir anlatım hakim. Mehmed Âkif, yaşanan zorlukları gören, dertlilere derman olmak isteyen, cemiyete yol gösterme çabasında olan bir şahsiyettir. Yazdıklarını, bütün samimiyetiyle şahsında yaşayarak göstermiştir. Çevresinde bulunan Mithat Cemal, Eşref Edip gibi şahısların hatıraları, tespitleri bu anlamda dikkate değer.

“Kanayan bir yara gördüm mü yanar tâ ciğerim” mısrasında şairimizin insancıl yönü belirgin. Bütün haksızlıkların karşısında duran; izzetli, erdemli bir insan ile muhatabız. Kararlı bir tutumu görmekteyiz. Şair, tarafsız değildir. Mazlumların yanında olmayı tercih etmiştir. “Zalimin hasmıyım amma severim mazlumu” mısrası bu tercihe işaret eder.

Şiirin bütününde haksızlıklar karşısında tavır alış ve mazlumları koruma çabası ana duygu olarak işlenmiştir. Bu şiir Mehmed Âkif’in karakterini, duruşunu açıklayıcı niteliktedir.

Yaşadığı çağı doğru okuyan, noksanları gören, yapılması gerekenleri maddî ve manevî cephesiyle duyuran mütefekkir-şair Mehmed Âkif’i yeniden okumalıyız.

 

MURAT SOYAK

 

 

 

 

 

 

 

 Sonra gitarımın tellerine satıyorum acılarımı. Acıya bulanan tellerime vurdukça parçalıyorum parmaklarımı.

 

 

 

 

 

 

 

 

Bu, perişan ve derbeder bir hayatın ezeli rüyasıdır. Şairane bir rüya. İdealler gerçekleştirilebilirse ideal olmak vasfını kaybederdi. Elimde demir asa, ayaklarımda demir çarık zirveye doğru yürümeye çalışıyorum. Ölüm, dudaklarımdaki son şarkıyı susturacağı güne kadar düşe kalka yürümeğe çalışacağım. Belki çok aldanmışımdır ama hiç kimseyi aldatmadım. Hedefe yaklaşıp yaklaşmadığımı tayin etmek okuyucuların işi.

Efendim, maziden çok uzaklarda olduğumuz aşikar. En azından asırlık bir boşluktur bu uzaklık. Batı, istesek de istemesek de girmiştir hayatımıza. Şimdi iki tercih var sanıyoruz önümüzde; yok olmak veya bu tesirlere rağmen yeni bir kurtuluş ve yüceliş dönemi açmak...Yurdumuz cebren yerleşik bu zoraki misafire, yani Batı’ya karşı tavrımız ne olmalıdır o halde?

 

Çok önemli bir konu bu. Batıya karşı bütün pencerelerimiz kırılmıştır, açılmış değil. Batı bu pencerelerden her şeyiyle beraber içeri girmiştir. Hiçbir ülkenin uğramadığı bir felakete uğradık. Mazi ile köklerimizi kaybettik, göbek bağımız koptu. Bize ait bütün mefhumları feda ettik. Batı bizi istila etti. Bu hem iyidir, hem kötüdür. Kötüdür, çünkü kendi irfanı olmadan,kendi şahsiyeti olmadan, kendi tarihi olmadan, yani bütün bunları bilmeden kendisi olmak kabil değildir. Elbette ki dünya bir bütündür, elbette ki Avrupa’ya karşı açılacaktık ve açıldık. Yalnız bu açılış, bizi mazimize tutunmaktan alıkoymamalı. Biz İslamiyet’i de, Osmanlı’yı da üç kıtaya hakim yapan büyük kudreti de asıl kaynaklarına inerek tetkik etmek mecburiyetindeyiz.

İslam, bir nasslar bütünü değildir. İslam insanın olgunlaştıkça bir kere daha başvurup anlamaya çalışacağı bir esas hakikatler bütünüdür. Yani bir nevi anayasadır. Donmuş, bitmiş, son sözü söylenmiş bir kitap değildir Kur’an, seyyaldir, insanla beraber büyür, insanla beraber gelişir. Bütün büyüklüğü burada. Yani geometrik bir kitap değildir. Yaşayan, gelişen bir kitaptır. Kur’an’daki işaretler medeniyetler doğurmuştur. Yüzyıllardır bir çok millete bilhassa Osmanlı’ya kılavuz olmuştur. Kur’an biz geliştikçe gelişir, biz büyüdükçe büyür. Yani biz onda neyi ararsak, bir parça onu buluruz. Haddizatında bir medeniyet rehberi olarak ele alınmalıdır. Bin sene evvel ondan anladıklarımızla bugün anladıklarımız arasında fark vardır. Biz olgunlaştıkça, irfanımız arttıkça Kur’an da bize ona göre konuşur.

Dün, biz üstündük, bugün Batı üstün. Bugün Batı’nın yükselmesine temel olan kaynaklar, biz de mevcut değil mi? Bir başka deyişle, mutlaka Batı’dan tamamlamamız gerekli eksikliklerimiz mi var bugün?

 

 Kaynaklar vardı şüphesiz. Fakat inkişaflarımız ayrı. Düşünce dünyasında her fetih, çetin kavgaların eseridir. Tarih tezatlar içinde gelişir. Hakikatte bizim tezadımız Avrupa idi. Biz Avrupa ile dövüşerek geliştik. Fakat kendine düşman bir cemiyet olan Batı’nın gelişmesi ayrı. Batı sınıf kavgası içinde gelişti. Ve bu sınıf kavgası ile gelişirken, bizim ister istemez üzerinde durmadığımız, bizim için o zamanlar mühim olmayan bazı meselelere eğildi. Bu meselelerin başında teknik ve endüstri gelir. Batı, kiliseye karşı açtığı savaşta, maddi fetihlere dayandı. Biz ise tarihin bize yüklemediği bu mecburiyetleri tabii olarak ihmal ettik. Şimdi yavrucuğum, bunlar uzun bir tarih felsefesi haddizatında. Konuştuğumuz şeyler son derece enteresan, fakat bitmek tükenmek bilmez bir konudur.

Konuşmamızın temeline geçecek olursak, ben şöyle derim: Osmanlı’da irfan yalnız şifahi değildir. Hakikatte şifahi irfan, irfanın bir kısmıdır. Bu irfanın şümulü madde dünyasının fethinden çok, insanın kendi kendini tasfiyesi, terbiyesi ve insanın insana karşı davranışlarıdır. Sonra bu irfanın felsefe kısmı da yoktur.

Felsefeye neden ihtiyaç duymamış Osmanlı? Belli başlı bütün meseleleri Kur’an halletmiş çünkü. Hristiyanlığın ne böyle birr iddiası var, ne de programı. Hristiyanlık insanın insanla münasebetine karışmaz. Zaten Hz. İsa 33 yaşında dünyadan ayrıldı. Ondan asırlar sonra gelen Hz. Muhammed, bütün insanlığı kucaklayan bir din getirdi. Batı’ının düşünerek halletmek zorunda olduğu bir çok meseleleri, İslam önceden halletmişti. Fazla düşünmeye ihtiyaç bırakmadığı gibi, şüpheye de yer vermiyordu. Bizim irfanımız, Batı kültüründen farklıdır.
Şüphe, metafizik sahada yok İslam’da. Çünkü Kur’an, felsefenin başlıca konuları olan eşyanın, hayatın, kainatın yaratılışı, geleceği konularını kesinlikle çözmüş. Ama maddi sahada şüphe var. Elbette ki bu sahalarda şüphe ilmin kılavuzudur.

Aydın, belli bir fikri seviyesi olan kimse mi? Bugün nice Prof. Markalı insanlar var ki, bazı ilkokul öğretmenlerinin eline su bile dökemez. Kültür yönünden tabii.

Aydının diploma ile herhangi bir münasebeti yoktur. Batı, fikir işçileri ile fikir adamlarını birbirinden kesin olarak ayırır. Fikir adamının hem ahlâki, hem de kültürel vasıfları var. Bunların ikisi birleşecek ki entelektüel doğabilsin.

Modernleşmenin mânâsı nedir?

Amerikan Sosyal İlimler Ansiklopedisi kelimeyi yazıyor. İki yazar yazmış. Tercüme güç. Ben İngilizce iktisat okumadım. Terminolojiye vakıf değilim. ‘Modernleşme’ derken veya ‘modern dünya’ derken neyi kastediyoruz? Amerika’nın, Rusya’nın, Avrupa’nın ayırıcı alâmet-i fârikası nedir? Bu tabir bütün dünyada kullanılıyor. Bizim malımız değil. Benim yazılarım bizimkilerin rezilliğini göstermek maksadını güder.

Düşünmek için mefhumlardan, kelimelerden başlamak lazım. Çağdaşlaşmak, Avrupalılaşmak anlaşılıyor. Herkes ise çağdaşlaşmak’tan dinsizliği anlıyor. 1947’de çıkan Amerikan Sosyal İlimler Ansiklopedisi’nde Avrupalılaşmak kelimesi var, modernleşmek ve Batılılaşmak kelimeleri yok.
Sovyet dünyası ve kapitalist dünyanın birleştikleri tek gerçek, sanayileşmek. Bugün dünya ikiye ayrılıyor: Sanayileşmiş ülkeler ve sanayileşmemiş ülkeler. Sanayileşmiş ülkeler de kapitalist ve sosyalist olmak üzere ikiye ayrılıyor. Ölçü, ileri gitmekte bu ise durum bu. Geli kalmışlık palavra. Sanayileşmek iyi mi, kötü mü? 16. asrın Osmanlısı mı bahtiyar, yoksa zamanımızın Avrupası mı? Modernlikte ölçü ve örnek nedir? Hakikatte sanayileşmek insanı mutlu kılar mı, kılmaz mı? 16. ve 17. asırlarda Osmanlı, bütün ülkelerden daha ileriydi. Bugünün sanayileşmiş insanının elinde sadece oyuncak makinalar var, o kadar.
Bir insan, maddi zenginliğiyle insan değildir. İnsan, insanlığıyla üstündür; fedakarlığıyla, birlik olmasıyla üstündür. Bunu Osmanlı gerçekleştirmiştir.
Avrupa kapitalizmi ikiye ayırıyor: 1) Dış dünyayı sömürmek 2) Dünyayı sömürmek. İngiltere kraliçesi, dışta korsanlarla iş birliği yapmış, içte ise işçiyi sömürmüştür. Amerika sanayileşmiş bir memleket. İnsani ölçülerde ileri mi? Hayır. Vietnam’da yapılanlar ortada.
Osmanlı medeniyeti kelimeler üzerine inşa edilmemiştir. Osmanlı medeniyeti bir hamle medeniyetidir. İman, cezbe, aşk medeniyetidir.
Batı medeniyeti kelime medeniyetidir. Kavga önce kelimelerle yapılır, sonra silahla. Biz medeniyet ölçülerini sadece Avrupa’da zannediyoruz. Osmanlı bir hamle medeniyetidir. Sınıf kavgaları yoktur. İnsan mukaddestir. Medeniyetin tek ölçüsü kitap, felsefe, dil değildir. Ve aynı yolu takip etmesi gerekmez başka toplulukların.

Marxizmin halen yayılmayı sürdürebilmesini nasıl izah edersiniz?

Aristo ‘tabiat, boşluktan nefret eder’ demiş. Kendi hazinlerinden habersiz olanların başka ülkelere el açması, hazin ama kaçınılmaz. Esefle belirteyim ki, Marxizm, Batı’nın sunabileceği en efendice armağan. Vahye inanmayanlar, ister istemez bir din peşinde koşacaklardı. Bir müslümanın tanassur etmesi, cinnet. Ama pozitivizmden maddeciliğe, maddecilikten Marxizme kolayca geçilebilir.
Kaldı ki ben Marxizmin yayıldığına da inanmıyorum. Marxizm bir terkiptir. İngiliz ekonomi-politiği, Fransız sosyalizmi ve Alman felsefesini kaynaştıran bir terkip. Ricardo’yu, Saint-Simon’u, Hegel’i tanımadan Marxizmden söz edilemez. Bizde Marxizm ilmi bir disiplin veya araştırma metodu olmaktan çok, bir çeşit nezle. Aydının kartvizite ihtiyacı var: müslüman değil, belli bir mesleği yok, herhangi bir bilgi dalında uzmanlaşmamış...Bırakın da Marxist olsun.

Neviler bütün dünyanındır. Roman nevileri, diğer neviler. Bunlar bütün dünyada var. Çin’de de var, Japonya’da da var. Kendi ülkelerinin hususiyetlerini taşıyan, kendi ülkelerinin rengini taşıyan birer edebiyat dalı haline geliyor. Ama bu neviler üniversaldir. Çinü Maçinden beri hepsi var bunların. Yani bunlar bir kıtanın mali değildir. Biz uzun zaman almamıştık bunları. Fakat bunları Avrupa’ya mal etmek de yanlıştır bence. Roman da, şiir de, şiirin bütün nevileri de bütün medeniyetlerin ortak mirasıdır. Ama bazı neviler bazı ülkelerde daha çok gelişmiştir, bazı ülkelerde az gelişmiştir. Yani kıymetli olan herşeyi alacağız. Duvarlarımızı kapamayacağız. Zaten tekrar ediyorum, bunlar herhangi bir ülkenin malı değil, kökleri tarihin derinliklerine dayanır...

Gittikçe artan şair, romancı hikayeci ve diğer edebi nevilerler uğraşan yazar bolluğuna rağmen edebiyatımızdaki kalitesizliğin, kısırlığın...yahud bu soruyu şöyle sorsam: sizce fikir ve sanat hayatımız bugün hangi durumdadır?

Fikir ve sanat hayatımızı hayatın bütününden ayıramayız. Toplum bütün engellere rağmen yaşıyor ve yaşayacak. İktisattaki enflasyonun bir benzerini de sanat aleminde müşahede ediyoruz. Ama her iki enflasyon da belli bir büyüme işaretidir. Önce kemiyet planındaki bir bolluk, sonra bir inzibatsız, bu başıboş dalgalanmalar durulacak ve keyfiyet planında arzu edilir inkişafa mazhar olacağız. Hazin olan, dildeki keşmekeş. Yapılan ameliyatların en tehlikelisi beyin ameliyatı. Gençlik önce kendi tarihini benimseyecek, kendi değerlerine sahip çıkacak, sonra da kendi tarihinin dünya tarihinden koparılamayacağını anlayacak, milli ile insaniyi mezcederek yarınlara kalacak düşünce eserleri yaratacaktır. Milletlerin tarihinde fetret devirleri vardır. İstikbal ümitsizliğe kapılmayanların fethedeceği, doğrusu taş taş kuracağı bir saraydır. En mühim tavsiyem, Cihad-ı ekber: Yani cehalete, atalete, taassuba karşı savaş.
‘

Bu konuda iki kitap tavsiye edeceğim. Birincisi, Türkçe’ye çevrilen Edward Said’in Oryantalizm adlı kitabı. İkincisi, Rodinson’un İslamın Büyüsü adlı incelemesi, Birbirini tamamlayan iki kitap. Edward Said Filistinlidir. Amerika’da İngiliz edebiyatı hocalığı yapar. Oryantalizmin bütününe düşmandır. Oryantalizmlerin kepazeliklerini bir edebiyat hocası olarak uzun uzadıya sergiler. İkincisi, İslamiyatçı ve sosyologdur. İşe daha soğukkanlı olarak girişir. Ama her iki kitabın hükümleri arasında çok büyük bir fark yoktur. Biri canı yanmış bir milletin çocuğudur. Hassas bir vicdan ve bir çeşit intikam meleği. İkincisi tarafsız kalmağa çalışan ve belli bir ölçüde tarafsız kalabilen bir ilim adamı. İki medeniyet birbirini kolay kolay tanıyamaz. Batılının kendine göre kemikleşmiş peşin hükümleri vardır. Gerçi ilim adamı bu peşin hükümlerden kurtulmaya çalışır. Fakat bu işi başarması için asırlara ihtiyaç var. Bu itibarla Oryantalizm ancak geçen asrın sonlarında ilmi bir kişilik kazanmaya başlamıştır. Oryantalizm, daha doğrusu İslamiyat.

Bugünün genci İslam’ı biliyor ama anlatamıyor...

İslam önce ahlaktır. Bir bilgi değildir. Kütüphanede görülen bir rüya değildir. Biz ne o bilgiyi biliyor, ne de yaşıyoruz. İslamiyet yaşayan ve gelişen bir bilgidir. İslami ahlak yaşamadan İslam tebliğ edilemez. Dil kolay olduğu için üzerinde duruyorum. Dil bellidir. Bu devirde İslamiyeti yaşamak kabil midir? O ayrı mesele...

Büyük bir saygı ve sonsuz bir sevgi. Kadın, erkekten daha yüksektir bana göre. Erkek-kadın eşitliği yoktur. Vazife taksimi vardır. Kadın vazifeleriyle üstündür. Fedakarlığıyla, sadakatiyle. Hayatımdaki önemli varlıklardan biri kadın, diğeri kitap.

Kitaplarınıza çocuklarınız hissiyle baktığınız oluyor mu?

Fazlasıyla elbette. Onlar da çocuğun. Kafamın, gönlümün çocukları.

Televizyon kültür diye bir mefhum tanımıyorum. Televizyon, aylak, şuuru iğdiş edilmiş, hiçbir zaman okumak ve düşünmek alışkanlığı kazanmamış sokaktaki adam için icat edilmiş bir nevi afyondur.
Televizyon, şuurdaki son pırıltıları da yokeden bir cehennem makinesidir. Kişiyi gerçek hayattan koparan ve bir hayal dünyasında yaşatan hissi bir istimna...
Tam bir kaçıştır televizyon. Yokluğa, boşluğa, şuursuzluğa açılan bir kapı... Bu korkunç tiryakilik, kurbanını batılılaştırmaz, batırır.
Kültürün dün de, bugün de, yarın da tek taşıyıcısı vardır: Kitap. Hiçbir düşünce emeksiz fethedilemez. Şahikalar ancak dikenli patikalardan tırmanılabilir. Tefekkür, sürekli bir cehdin hak edilmiş mükafatıdır. Kısaca televizyon kültür, kültürle münasebetlerini kesmeye karar verenlerin uydurduğu bir yalandır. Batının bütün fuhşiyatını haremimize taşıyan bu kanalizasyonun hayırlı bir işe yarayacağını ummak büyük bir iyimserlik olur. Sirenlerin şarkısı çok malum bir hayal...Televizyonu dinlerken şuurumuz yarı uykudadır. Bu itibarla seslerin ve renklerin cümbüşü ile bir kat daha sarhoşlaşır ve kendimizden geçeriz. Eskiler ‘medenileşmek frengileşmekdir’ (La civilisation dest la syphilisation) demiş. Televizyonun cömertçe dağıttığı medeniyet de bu çeşit bir medeniyet.

Gençlere yetişmeleri için ne tavsiye edersiniz?

Hadis-i şerif ‘kendini tanıyan Rabbini de tanır’ , buyuruyor. Önce kendilerini tanımalılar; kendilerini, yani ikbal ve idbarlarıyla tarihlerinin bütününü, kendi dillerini, kendi dinlerini, kendi irfanlarını. Sonra insanlığın tarihine eğilmek, Asya ve Avrupa’nın her düşüncesini hiçbir peşin hükme saplamadan incelem. Bu çetin yolculukta iki çetin yardımcıya ihtiyaç var. 1. Milli irfan hazinelerini taramaya yetecek zengin ve köklü bir Türkçe (İslam harflerini öğrenmeden böyle bir fethe çıkılabileceğini sanmıyorum) 2. Avrupa’yı imtiyazlı birkaç züppenin vesayetine ihtiyaç duymadan bizzat tetkik etmek için bir Batı dili bilmekten başka çare yoktur. Sonra ‘ikra’ (oku) emr-i celiline uymak...

BULUTLARI DELEN KARTAL /Cemil Meriç İle Konuşmalar

 

 

Yalnızlık ülkesinin, yaşarken anlaşılamamış ya da anlaşılmak istenmemiş yalnız bir aydınıydı Cemil Meriç! Tıpkı ülkesi gibi öksüz! Aydınlarla yaşadıkları coğrafyanın kader birlikleri vardır. Yaşadığımız coğrafya kaderimizi de belirlemektedir adeta. Ülkesinin kaderi yalnızlaşmak ve kaçmak olurken elbette aydının kaderi de bundan payını alacaktı. Ve aldı da. Meriç de tıpkı ülkesi gibi saklandı bir süre. Sırça sarayından baktı ülkesine ve topluma. Onun sırça sarayı elbette kütüphanesiydi.
Düşünce hayatımızın hırçın düşün adamıydı; araftaki yalnız aydın diye tabir edilen. Düşüncenin dehlizlerinde korkmadan dolaşmış bir kalem şövalyesiydi. Karanlık dünyasında kocaman aydınlık bir pencere açmıştı aslında; Aşil’in (Akhilleus) kılıcı misali keskin kalemiyle. Bazen anlaşılmak için çırpınan, bazen de umursamamayı tercih etmiş gibi görünen gelgitli bir dünyanın, çelişkilerle örülü adamı: Doğu ile Batı arasında sıkışıp kalmış, ince hisli ve belki biraz da küskün bir çocuk! Kendi ifadesiyle, “Kimim ben? Hayatını, Türk irfanına adayan münzevi ve mütecessis bir fikir işçisi.” Kendini yaşarken olduğu gibi okuyucusuna açmış ender bir aydın. “Batı’nın karşısına Doğu’yu çıkaran”, hiçbir ideolojiye sığmayan bir entelektüel. ‘Fil dişi kule’de kavganın, politikanın dışında yıllarca sürdürülen bir yaşam; ta 70’li yıllara değin.
Hatay’ın etnik mozayiği içinde büyümüş olması onun yalnızlığını ve kaçışını açıklamaktadır. Çocukluğu Ermeni, Azeri, Süryani, Arap, Nüsayri, Sünni, Alevi, Rum, Türkmen pek çok milletten insanın bir araya geldiği Hatay’ın farklı zenginliklere açılan atmosferinde geçmiştir. Bu nedenle belki, “ya hep, ya hiç” vardır onun dünyasında. Hatay’ın çalkantılı tarihsel süreci, Meriç’in kişiliğinde de yansımalarını bulmuştur.
C.M’in hayatı bir trajedidir kendisine göre: “…birinci perde evleninceye kadar geçen zaman, vıcık vıcık ıstırap. Birkaç şehri fethe yeten bir enerji yel değirmenlerine saldırmakla harcanır. İkinci perde izdivaçla başlar. Daha büyük daha derin, daha uzun acılar. Fakat vahaları olan bir çöl bu ve göğü yıldızlarla dolu: çocuklarım, kitaplarım…”(Bu Ülke, s.39). Hayatının bir bölümünü öğretmen olarak geçiren Meriç, rüyalarının çiğnenmiş olduğunu düşünmüştür. Geçirdiği 25 yıl Atilla’nın atlılarından daha zalimdir. Öğretmenlik yaptığı Elazığ’dan ayrılmış, istifa ederek İstanbul’a dönmüştür. Hayatı boyunca mutlak adaletin ve gerçeğin peşinde koşan umutsuz (?) bir arayışın içinde olmuştur. Mücadelelerle dolu ve kahırlı. Karanlığa bürünen dünyasını aydınlatan hayalle gerçek arası, ‘kitaplardan daha derin’ bir aşkın gölgesinde hem çok aşık hem de çok isyankar; bol medcezirli ve tutkulu bir yaşamın hem içinden hem de kıyısından geçmiştir o. Cemil Meriç’in hayatında bazen sessizliğin bazen de ıstıraplı haykırışların eşlik ettiği düşünceye adanmış bir ömrün izleri sürülür.

Sağcı solcu ne demek!

Kendisini beşeri ihtiraslardan uzaklaşmış bir düşün adamı olarak tanımlayan Meriç, hakikatleri pervasızca çağın suratına haykıracak misyonu başaracak güçte olmadığına inanmıştır. Ömrünü düşünceye, okumaya adamış, her fırsatta kendisini sağda ya da solda sınıflandırmalara karşı tepkisini dile getirmiştir; “…sosyal sınıflara ayrılmamış bir ülkede sağcı solcu ne demek?” (Tercüman, 20.9.1984).
İnanç meselesi C.M. için temel konulardan olmuştur. Her fırsatta konuyla ilgili eleştirilerini dillendirmiş ve Baha Tevfik, Abdullah Cevdet gibi Türk intelijansıyasından bazı isimleri materyalizmin etkisinde kalmak ve islamiyete karşı pervasızca savaş açmakla suçlamıştır. “Burjuvazi tabiat ilimlerine dayanarak eski inançların kökünü kazımak istemiştir...bizde materyalizm sadece bir imha vasıtası olarak belirmiştir” (Sosyoloji Notları, s.278-279). “Bir milleti yok etmenin en kestirme yolu inançlarını yok etmektir” diyen C.M, Türk aydınını Batı’dan gelen bu muzır, üsaresiz düşünce sistemini hiçbir tenkit süzgecine tabi tutmadan benimsemekle suçlamış ve kültürümüze yönelik tahribatın 18. asır sonlarında başladığını söylemiştir. Hüviyetini ve irfanıyla alakasını kaybeden aydın, Batı’nın yeniçerisidir onun gözünde. Tanzimat intelijansyası yüksek devlet memurudur. “Tarihten ve halktan kopmuştur. Fransız ve İngiliz burjuvazisinin içimize soktuğu tahta attır, Truva’nın atıdır” (Sosyoloji Notları, s.284).

Batı’yı tanımadan taklit eleştirisi...
Batı’yı tanımadan taklit ettiğimizi savunan Meriç, çareyi de, Batı’yı bütün olarak tanımak olarak göstermektedir. “Batı’nın meyvelerini kendi ağacımıza asarsak, efendisinin ilaçlarını yutan uşak gibi oluruz. Yeni Osmanlılardan genç sosyalistlere kadar bütün intelijansyamız hamakatin içindedir” (Sosyoloji Notları, s.284). Batı’nın bütün dünya görüşleri her yanıyla bilinmelidir. Yalanı ve hakikatiyle Batı’yı tanımak gerekmektedir. Doğu ve Batı insan beyninin iki yarımküresi gibidir. Ama Batı ona göre sömürgecidir. Meriç islamiyete bir dünya görüşü ve sarılınması gereken bir görüş olarak yaklaşmış ve Osmanlı İmparatorluğu’nun en güçlü yanının İslamiyet olduğunun altını çizmiştir.
Çelişkilerle örülü bir yaşamdır onunki. Bir yandan islama göz kırparken Marksizmi eleştirmekte, islamı eleştirirken Marksizme göz kırpmıştır. Marksizm onun için adeta bir tür kaçış olmuştur. Tutuklandığında mahkemede Marksist olduğunu haykırmış, ama beraat etmiş ve dostları ondan uzaklaşmıştır. “Hotantolar içinde büyüdüm okumak istediğim zaman kitaplarımı yırttılar. Nihayet kütüphanem yağma edildi, hapse atıldım vs. Cemiyet belkemiğimi kırdı” serzenişinde bulunmuştur Jurnal’de. Ne solda ne sağdadır oysa. O, gençliğinde solda yer almış ama dışlanmış, sonrasında da sağ cenah tarafından yalnız bırakılmıştır.

Aydın mahpesinde şarkılar söyler
“Türk aydınının kaderi, mahpesinde şarkılar söylemek”tir diyen Meriç, düşünmekten ve her düşünceye saygıdan yanadır. Solun kendisini dışlamış olmasına içerlemiştir. Sağcı yayınlarda çalıştığına dair suçlamalara, “Bu yolu ben seçmedim, solun kadir na-şinas davranışı beni ister istemez gericilerin kucağına değil, yanına itti. Bu yakınlığın fikri iffetim için bir tehlike teşkil etmediğini kitaplarımı okuyunca anlamak mümkün” diye yanıt vermiştir Jurnal’de. Sağın okumamasını eleştirirken, solun da diyalogtan kaçtığını, kendisine küskün olduğunu söylemiştir. O bir yanıyla ‘Büyük Doğu’ kadrosundandır, bir yanıyla da ‘Yön’e yakındır. Bunu da bir parçalanış olarak addetmiştir. Münzevi bir aydının çığlıkları yükselmiştir yazdıklarında. Bu onun trajedisi, talihsizliğidir. Meriç bir insanın Müslüman olmadığı sürece komünist olmasının doğal olduğunu söylemiştir. Marksizm de temel ilgi alanlarından biri olmuştur. Günümüz entelektüelinin bir türlü başaramadığı bir özelliğe sahiptir o; profesyonellikten uzak durmak! Gündemle ilgilenmeyen Meriç’in ilgi alanları geniştir.

Açık yürekli bir itiraf!
Marksistler gibi Kapital’in sadece birinci cildini okuyan Meriç, Kapital’i anlamadığını itiraf etmiştir büyük bir açık sözlülük ve cesaretle. O sınıf bilinci olmayan bir ülkede yaşadığının farkındadır. Kapital dilini bilmediği bir dünyayı anlatmaktadır. Jurnal’de “...sokaklarını tanımadığım bir şehir haritam yok nereye gidiyorsun? diye soran C.M “Kapital’i anlamak için dünyayı dolaşmış olmak lazım. Ama Kapital suallerinin kaçta kaçına cevap verecek.?... Ne Marx’a geldiğim zaman Marx’ı tanıyordum, ne Türkçülüğüm bir araştırmanın mahsulüydü” diyerek bir çok aydının gösteremediği cesareti göstermiş ve Kapital’i anlamadığını dürüstçe ifade etmiştir.

İğdiş edilmiş hafızalar memleketi
Türk düşüncesinin boşlukta kaldığını savunan Meriç, alfabeye geçişi eleştirmiştir. Ona göre boşlukta kalmıştır, çünkü Batı’ya tutunamamış, sırtını Batı tefekkürüne de dayayamamıştır. Batı’yla sarmaş dolaş olunduğu halde yeni neslin tek bir yeni değer yaratamadığını görmüştür. Bunun nedenini ise hafızaların zorla iğdiş edilmiş olmasıyla açıklamıştır.
Pek çok konu üzerine olduğu gibi aydınlar da onun üzerinde çok düşündüğü ve yazdığı konulardan olmuştur. Bir aydın olarak aydının kim olduğu sorusuna yanıt aramıştır. Yabancı, yabancılaşma gibi bugünde önemini koruyan kavramlar Meriç’in de gündeminde olmuştur. Özellikle Tanpınar’ın entelektüel kişiliği etkilemiştir Meriç’i. Ona dair düşüncelerini her fırsatta dile getirmiştir. Tanpınar’a ilişkin görüşleri günümüzde pek çok aydının da handikapını dile getirir gibidir:
“...Zaafları olan bir insandır Tanpınar. Batı’yı bilir, Doğu bilgisi ise dekoratiftir, plastiktir... Tanpınar arayan adamdır. Ve küçük tatminlerin adamıdır.... Hamdi Bey küçük hesaplar için avuç açan ve ayak öpen bir şahsiyettir.” (Cemil Meriç İle Sohbetler, s.44-45). Tanpınar’ın zaaflarını dile getirmekle birlikte onun düşünce hayatına katkılarını da görmezden gelmez. Tanpınar, Batılılaşmış Doğudur ona göre. Kayayı çatlatan incir çekirdeğidir. Söyledikleriyle sarhoş olmayan bir yazar olarak tanımlamıştır Tanpınar’ı. Tanpınar dürüst, samimi, sanatkar; ama imanını kaybeden insanın büyük yabancılığı içindeki bir sanatkardır.

Entelektüel cemiyetin üvey evladı
Aydın ona göre cemiyetin üvey evladıdır. O yarının, dünün veya gelecekteki bir cemiyetin çocuğudur, “kendi cemiyetinin değil.” Cemiyetin kaderimizi çizdiğini belirtir. Fakat ona ırzımızı teslim ettiğimiz anda erimişizdir, denizdeki herhangi bir dalgayız” demektedir. Mağaradakiler’de, Türk aydınının Tanzimat’tan beri Batıyı hecelediğini ve zirveleri tanımadığını haykırmıştır: “Tanzimat’tan beri Türk aydınının alınyazısı iki kelimede düğümleniyordu; aldanmak ve aldatmak. Senaryoyu başkaları hazırlamıştı, biz sadece birer oyuncuyduk. Nesiller bir ütopyanın kurbanı olmuşlardı…Avrupa’yı tanımak gaflet; Avrupa’yı tanıyan ülkesinden kopuyor. Bu lanet çemberinden nasıl kurtulacağız?...Düşünenin görevi; insandan kopan, tarihini unutan ve yolunu şaşıran aydınları irşada çalışmak, kızmadan, usanmadan irşat. Gerçek sanat ayırmaz, birleştirir.”

Aydın olmadan önce insan olmak!
C. Meriç’e göre aydın olmanın şartı önce insan olmaktır. Kendi kafasıyla düşünen, kendi gözüyle hisseden, seçen, konuşan insan. “Aydın olmak için önce insan olmak lazım. İnsan mukaddesi olandır. İnsan hırlaşmaz, konuşur, maruz kalmaz, seçer. Aydın kendi kafasıyla düşünen, kendi gönlüyle hisseden kişi, aydını yapan: uyanık şuur, tetikte bir dikkat ve hakikatin bütününü kucaklamaya çalışan bir tecessüs” (Kırk Ambar, s.287-288).
“Aydını yapan: uyanık bir şuur, tetikte bir dikkat ve hakikatin bütününü kucaklamaya çalışan bir tecessüs”tür. Aydın karanlığı aydınlatmalı ama o da kavganın içindedir” diyen C.M. her fırsatta sağ ve sol cenabı eleştirmiştir, solun eline tutuşturulan reçeteyi kekelediğini, sağın ise kovuğuna çekildiğini mustarip, mazlum olduğunu iddia etmiştir. “Tek ortak duygu düşmanlık. Diyalog yok. Tanzimat’tan beri hazır elbiseye meraklıyız, hazır elbiseye, hazır medeniyete…tefekkür kılıçla fethedilmez, bir parça kendi kafamızla düşünmek ne kadar güç” diyerek özgünlükten uzak düşünceye tepkisini belirtmiştir (Mağaradakiler, s.314).
C. Meriç’e göre aydın, bir zümrenin emir kulu değildir; devrin şuuru olmak zorundadır aydın. Bütün hakikatleri yoklayan, bütün yalanların maskesini yırtan, kalabalığa doğruyu gösteren. Düşüncelere saygılı, tarafsız. Aydına ülkesinin bütünlüğünü müdafaa etme ve hakikati araştırma işlevi yüklemiştir. Çok okuyan, dürüst, inandığını korkusuzca savunan niteliklere sahiptir. “Bazen yangın kulesindeki nöbetçi olacaktır, bazen engine açılan geminin kılavuzu. Sokakta insanlar boğazlanırken, düşüncenin asaletine sığınarak, elini, kolunu bağlamak, düşünceye ihanettir” (Mağaradakiler, s.295). Tarif ettiği gibi bir aydın olma gayretini de göstermiştir. Her ne kadar zaman zaman kulesine kapansa da.
Meriç’e göre, Avrupa’nın siyasi ihtirasları kaderimizi çizmektedir. Karanlıkları aydınlatan olması gereken aydın neticede kavganın içinde yer alır. “Sokaklarda kardeşleri, çocukları boğazlaşırken, soğukkanlılığını nasıl koruyabilir? Evet ama görev görevdir. Önce kafalardaki keşmekeşi dağıtmaya, metafizik birer orospu olup çıkan kaypak, hain mefhumlara ışık tutmaya çalışalım” (Bir Facianın Hikayesi, s.23).
“Düşünce şüpheyle başlar. Düşünce tezatlarıyla bütündür. Zıt fikirlere kulaklarımızı tıkamak, kendimizi hataya mahkum etmek değil midir?” diye sorar. Düşüncenin suç olarak algılandığı ülkemizde Meriç, insan üzerine düşünmeye büyük önem vermiştir. Düşünmek ise mutlaka yasak bölgelerden birkaçına dalıp çıkmakla olur.

Taşralı Meriç, İstanbul’la uyuşamamıştı
Nazım Hikmet’i sevmediğini yüksek sesle söyleyecek kadar açık sözlüdür. İstanbul yazar-şair çevresiyle uyuşamamıştır. O bir taşralıdır çünkü. Salah Birsel, Oktay Akbal, Behçet Necatigil ile anlaşamaz bu nedenle. 1940’lardaki yazılarını ‘ukala’ olarak niteler. “Benim neslim için Avrupa, insan zekasının zirveye ulaştığı ülke demekti. Türk aydını Tanzimat’tan beri Batı’yı heceliyordu. Ama zirvelerini tanımıyorduk” (Kırk Ambar, s.450-451).
Türkçülüğü seçmiş, A. Mithat’tan etkilenmiştir. A. Mithat Efendi, nesillerin tecessüsünü dünya düşüncesine kanatlandıran bir yol göstericidir Meriç için. A. Mithat fakülte değil, üniversite. Meriç de onun çocuğudur. S. Nazif’i de hayatının ilk mukaddes isimleri arasında göstermiştir. Refik Halit, Tarık Mümtaz, Chateaubriand, Hugo istikametine yardımcı olan ilk hocalardır. Ardından Balzac, Buchner, Marks, Nordau ve gençliğinin tanrılarından Zola.

‘Benbilirimcilik’ eleştirisi...
Aydınlar arasında diyalog eksikliği vardır. Fikir hayatımız bir karnaval balosudur onun gözünde. Aydınlar ise meçhul heyulalar içinde ehramlara taş taşıyan birer köledir. “İdeolojiler uçurumları aydınlatan hırsız feneridir... İzm’ler idrakimize giydirilen deli gömlekleri. İtibarları menşe’lerinden geliyor. Hepsi de Avrupalı. ..Obskürantizm heyulası yok edilmedikçe, herhangi bir diriliş hayaline kapılmak çılgınlık” (Bu Ülke, s. 90-92).
Günümüzde de halen varlığını sürdüren entelektüel teşhirciliği, cinsel teşhircilik kadar tiksindirici bulmuştur. “…En yavuz ermişlerin, en çetin kahramanların zaman zaman nasıl çamurlaştıklarını görmek, küçük insanlar için hain, buruk ve zehirli bir teselli” (Jurnal Cilt 1, s.53).
Meriç, 1960’lı yıllarda her ne kadar onu sağda ya da solda sınıflandıranlara karşı çıksa da solu eleştirirken, sağa yakın durmuştur. Said-i Nursi’nin risalelerini okumak için toplananların tevkifi sonrasında söyledikleri dikkate değerdir: “Ahlaksızlığın, bencilliğin, kayıtsızlığın ferman olduğu bir ülkede, bir kitabı, ahlaktan, insanlıktan bahseden bir kitabı okuyanlar ancak takdire layıktır. Soğuk ve süprüntülüklerden devşirme, maddeci, sözde maddeci yayınlardan tiksinen, kendilerine insaniyetçi süsü veren bir alay züppenin sapıklıklarına iğrenerek bakan ve bir kurtuluş arayan samimi çocuklar… Davranış bakımından kendimi onlara çok yakın buluyorum” (Jurnal Cilt 1, s.63).

Yabancı dünyadan kitaplara kaçış
Cemil Meriç gibi birçok aydın günün koşullarından olsa gerek düşünce mücadelesinde oldukça hırçın bir yol izlemişlerdir. Bu görüş bir çok araştırmacı tarafından da dile getirilmiştir. Bu düşman dünyada, bir yabancı hissetmişlerdir kendilerini. Bu yabancı ve düşman dünyada yaşayabilmek adına Meriç de kendine kitaplardan oluşan bir dünya inşa etmiş, kendi deyimiyle “düşünce ve edebiyata hür bir tercih sonunda” yönelmemiştir.
Meriç, bir bakıma bu ülkenin Promete’si olmuştur, “Tanrıların gazabına uğrayan bir fikir maceracısı.” Kendi tabiriyle “Nemezis’in parmakları gözlerine” uzanmıştır. Gözleriyle birlikte her şeyini kaybetmiş duyumsayan bir biçaredir o. Ölümü arar ama korktuğu için intihara girişemez. Bu dönemde beklentisini umutlarını tüketmiş bir gecenin içindedir. Kolomb’un Asya’yı ararken Amerika’yı bulması gibi ada Avrupa’yı incelerken Hint’le karşılaşmıştır. Çağdaş Avrupa en aydınlık taraflarıyla Hint’in devamıdır ona göre. “Düşünce dünyasını fethe koşanların uğrayacağı ilk ülke Hint olmalı” der. Hint’le uğraştığı için de ayıplanmıştır. Çünkü Doğu aforoz edilmektedir.
Anlaşılamamaktan yakınmış, dinlenilmediği için kütüphanesine kaçmıştır. “Kaçıyorsun, erkekçe çalışmaktan, yenilmekten, dövüşmekten kaçıyorsun. Boş bulduğu ilk kulübeye sığınan bir köpek gibi her kulübeden, mantığın haşin eli boğazına sarılıp, kaçmaya zorluyor seni” diyecek kadar da cesurane bir kaçıştır bu. O ışık aramış, aydınlanmak ve aydınlatmak istemiştir. Politikanın kurtarıcılığına inanmamış, Lenin’den çok Gandi’ye yakın hissetmiştir. Kavgadan kaçarken aslında kör dövüşünden kaçmıştır.

Perdeye yansıyan gölgeye alkış!
Tek silahı kalem olan bu yalnız bırakılmışlıktan hırçınlaşmış düşün insanının dalgalı ve çelişkilerle dolu yaşamı, aydın kimdir sorusuna anlamlı bir yanıttır belki de. Kalemiyle kendine karanlıkta bir pencere açmak istemiştir o. Oysa günümüzde kalemler yazık ki, pencere ya da kapı yerine sanki cehenneme, riyakarlığa açılan geçitler oluveriyor çoğu zaman. İktidarlarla barışık, yaşamla hiçbir derdi olmayan öylesine çok “aydın” türedi ki, gerçek aydın tanımına kimin ya da kimlerin denk düştüğünün yanıtı çok muğlaklaştı. ‘Göklerden karanlığın yağdığı’ günümüzde neyi niçin savunduğu belli olmayan, hatta bir şeyi savunmayan, küçük ödüller karşılığında istenilenin söyletildiği okumuş yazmışlar kitlesine yönelik şaşkınlığımız sürerken, kendini aşarak sonsuzluğa kanatlanan bir hayata, Meriç’in hayatına kapılarımızı açmak iyi olmaz mıydı? Ve onun davetine icabet ederek “kelimelerinin çiçek çiçek eşiğimize yağmasına”izin versek?
Cemil Meriç göçüp gitti bu dünyadan ama tahayyül ettiği gibi oyuna katılmayan bir kukla olarak çürümedi: Perdeye yansıyan gölgesi alkışlandı, alkışlanmaya devam ediyor. Buseleşen kelimeleriyle, gözlerinin sönen aydınlığı çakmak çakmak kıvılcımlaşıyor yüreklerimizde.

Nurten Y.Kurt